Миллий қонунчиликда меҳнат жараёнида бошқа ходимга нисбатан жисмоний, руҳий, жинсий ёки иқтисодий таъсир ўтказиб тазйиқ ва зўравонлик содир этиш ҳолатларига чек қўйиш бўйича мезонлар етарли эмас. Шунингдек, бундай таъсир ўтказиш чораларини қўллаш билан таҳдид қилиш орқали унинг ҳаёти, соғлиғи, жинсий дахлсизлиги, шаъни, қадр-қиммати ва қонун билан ҳимоя қилинадиган бошқа ҳуқуқлари ҳамда эркинликларига тажовуз қиладиган ғайриҳуқуқий ҳаракат (ҳаракатсизлик)ларни тақиқланиши аниқ белгиланмаган.
Иш жойларида тазйиқ ва зўравонликларни аниқлаш, уни содир этган шахсларга тегишли чоралар қўллаш, жабрланган шахсларни ижтимоий ва ҳуқуқий ҳимоя қилиш бўйича ҳуқуқий асос мавжуд эмаслиги табиийки, статистик маълумотларга ҳам таъсир қилади. Бу каби салбий ҳолатларнинг олдини олишга ҳам тўсқинлик қилади.
Шундан келиб чиқиб, Олий Мажлис Қонунчилик палатасига янги қонун лойиҳаси кириб келган. Бугун бўлиб ўтган Ўзбекистон ХДП фракцияси йиғилишида мазкур лойиҳа муҳокама қилинди.
Эндиликда, фуқаро муҳофазасига қаратилган “меҳнат ҳуқуқларининг тенглиги, меҳнат ва машғулотлар соҳасида камситиш, тазйиқ ва зўравонликни тақиқлаш” принципи ўзгартирилиши таклиф этиляпти. Шунингдек, камситиш сифатида баҳоланадиган ҳолатлар рўйхатига “терисининг ранги, оилавий аҳволи, сиёсий қарашлари” билан боғлиқ ҳолатлар ҳам киритилмоқда.
Эътиборлиси, “муштумзўрлар” ёки тили билан инсоннинг соғлиғи ва руҳиятига таъсир қилувчилар учун аниқ жазо чораларини қўллаш механизми яратилиши назарда тутилмоқда. Яъни, меҳнат жараёнидаги тазйиқ ва зўравонликни ҳамда ушбу ҳолатлар юзасидан кўрилган чораларни идоравий одоб-ахлоқ комиссиясида ёки касаба уюшмаси вакили иштирокида баённома тузган ҳолда батафсил муҳокама этиши иш берувчининг мажбуриятларига киритилмоқда.
Бошқа ходимга нисбатан тазйиқ ва зўравонлик содир этган ёки таҳдид қилган ходимни иш берувчи ташаббуси билан бошқа ишга ўтказиш ва меҳнат шартномасини бекор қилиш амалиёт қўлланилиши қонунан белгиланмоқда.
Лойиҳада, шунингдек, ишлаётган эркаклар фарзандли бўлганда турмуш ўртоғига ёрдам бериш ва бошқа фарзандларига қараб туриши учун қисқа муддатли таътилга чиқиши билан боғлиқ меъёрлар таклиф этилмоқда. Зеро, шу кунга қадар миллий қонунчилигимизда бундай таътил назарда тутилмаган эди. Шу сабабли, эркакларни касбий ва оилавий мажбуриятларини уйғун тарзда амалга оширишга қийналган ёки ўз ҳисобидан таътил олишга мажбур бўлган. Бу эса оиланинг иқтисодий ҳолатига озми-кўпми таъсир қилган.
Лойиҳага кўра, янги фарзанд кўрган оталарнинг турмуш ўртоғига ёрдам бериш учун ихтиёрий равишда ўз аризаси билан белгиланган муддатларга таътил олиши ва иш ҳақини ўртача ойлик миқдорида сақлаб қолиши мумкин. Депутатлар лойиҳа юзасидан ўз саволлари, фикр ва таклифларини билдирди.
Зулайҳо АКРОМОВА,
Олий Мажлис Қонунчилик палатасидаги Ўзбекистон ХДП фракцияси аъзоси:
— Лойиҳада янги фарзанд кўрган оталар учун 5 кунлик таътил муддати белгиланиши ва ходимнинг ўртача иш ҳақи сақланиб қолиши назарда тутилмоқда. Бу меъёрлар қайси қонунчиликка асосланиб олинди ва ушбу амалиёт хусусий секторда фаолият олиб борувчилар учун қай тартибда жорий этилади?
Камбағалликни қисқартириш ва бандлик вазирлигининг бошқарма бошлиғи ўринбосари Лазиз Қаршиевга кўра, ушбу масала узоқ ўрганилди ва меъёрлар халқаро тажрибани инобатга олган ҳолда белгиланди. Яъни, мазкур амалиёт 90 та давлатда жорий этилган бўлиб, аксариятида “оталик таътили” 5 кун этиб белгиланган, айримларида эса иш ҳақини тўлаш тартиби мавжуд эмас. Ўртача иш ҳақининг сақланиб қолиши эса ходимнинг меҳнатидан фойдаланилмайди, аммо унга пул берилиши билан боғланди. Яна бир томони, амалдаги қонунчиликка кўра белгиланган меъёрлар, яъни “суюнчи пули”, қўшимча моддий ёрдам олиш имконияти бекор қилинмайди.
Масъуллар таъкидлашича, хусусий секторда ушбу амалиёт татбиқ этилиши назарда тутилмаган. Бироқ бу бўйича бошқа бир қонун ишлаб чиқилаётгани, яъни Ижтимоий суғурта тўғрисидаги қонунда хусусий секторни қамраб олиш масаласи кўрилаётгани таъкидланди.
Фракция аъзолари оиланинг ижтимоий ҳолати ҳамда она ва боланинг соғлиғидан келиб чиқиб, ўзгартириш ҳақида ўйлаб кўриш мақсадга мувофиқ эканини билдирди. Шу маънода отанинг аризаси ва эҳтиёжидан келиб чиқиб, 5 кун деган қатъий меъёр ўрнига 5 кундан кам бўлмаган таътил белгилаш таклифи берилди.
Узоқ муҳокамалар, таклиф ва саволлардан сўнг лойиҳа биринчи ўқишда маъқулланди.
Ўзбекистон ХДП Марказий Кенгаши
Ахборот хизмати.